Հրեաները ուզում են թուրքերի ձեռքով տիրել մեր երկրին․ Սա Արարչի վերջին զգ...

Նոր Գիտական Ապացույցներ . Հայերը ունեն ավելի քան 6000 տարվա գենետիկական պատմություն

 

ՀՀ գիտությունների ազգային ակադեմիայի մոլեկուլային կենսաբանության ինստիտուտում իրականացվել է Հայկական լեռնաշխարհի և Բալկանների հնագույն և ժամանակակից ԴՆԹ նմուշների ամբողջական գենոմների համեմատական վերլուծություն: Այս մասին տեղեկանում ենք ՀՀ կրթության , գիտության մշակույթի և սպորտ նախարարության կայքից:

Այն ցույց է տվել, որ հայերը տարբերվում են Բալկանների հնագույն և ժամանակակից բնակիչներից՝ հերքելով հայ ժողովրդի ծագման վերաբերյալ պատմագիտության մեջ գերակշռող տեսություններից մեկը համարվող «բալկանյան վարկածը»։ Հետազոտություններն ուղղված են Հայկական լեռնաշխարհի բնակչության գենետիկական շարունակականության վերականգնմանը, հայկական գենոֆոնդի քարտեզագրմանը և իրականացվել են Քեմբրիջի, Կոպենհագենի, Տարտուի համալսարանների, ՌԴ գիտությունների ակադեմիայի համագործակցությամբ:

Գիտական աշխատանքների ղեկավար, ՀՀ ԳԱԱ մոլեկուլային կենսաբանության ինստիտուտի Էվոլյուցիոն գենոմիկայի լաբորատորիայի վարիչ, պրոֆեսոր Լևոն Եպիսկոպոսյանը ասել է. «Հայկական լեռնաշխարհում հայերի նախնիների բնիկության կամ եկվորության հարցը վաղուց ի վեր բուռն բանավեճերի առարկա է հնագետների, մարդաբանների, պատմաբանների և լեզվաբանների շրջանում։ Հայ ժողովրդի՝ ակադեմիական գրականության մեջ շրջանառվող ոչ բնիկ ծագման վերաբերյալ վարկածների թվում գերակշռում է այսպես կոչված «բալկանյան տեսությունը», որը հիմնված է հին հույն պատմիչ Հերոդոտոսի (մ.թ.ա. 440 թ.) հաղորդած տեղեկությունների վրա։ Պատմագիրը հայերին համարում էր փռյուգիացի գաղութարարներ իրենց լեզվի և զինվորական հանդերձների պատճառով, որ նրանք կրում էին պարսից արքա Քսերքսեսի բանակում››։

Լեզվական, պատմական և հնագիտական ​​համոզիչ ապացույցների բացակայության պարագայում հայերի բալկանյան ծագման վարկածն անհրաժեշտ է ստուգել ավելի զգայուն և օբյեկտիվ գործիքակազմի կիրառմամբ, ինչպիսինն է ժամանակակից գենետիկան։ «Այդ տեսանկյունից՝ Հերոդոտոսի «տարբերակը» հնարավոր է միայն բալկանյան գենետիկական սուբստրատի որոշակի ազդակների առկայության դեպքում՝ Բալկաններից մինչև Հայկական լեռնաշխարհ ընկած տարածաշրջանի ինչպես հնագիտական նյութում, այնպես էլ ժամանակակից բնակչության, այդ թվում՝ հայերի գենոֆոնդում»,– ասաց պրոֆեսոր Լևոն Եպիսկոպոսյանը:

Անցյալի ժողովրդագրական գործընթացների մասին գենետիկական առումով «գրավոր» ապացույցներ ստանալու համար հետազոտվել են վերոնշյալ աշխարհագրական տարածքից ստացված հնագույն ԴՆԹ-ի նմուշները, որոնք պատկանում են ժամանակագրորեն հաջորդական դարաշրջաններին (նեոլիթից մինչև անտիկ)՝ համեմատելով դրանք նույն տարածաշրջանի ժամանակակից բնակչության գենետիկական նյութի հետ։ Ամբողջական գենոմային վերլուծության արդյունքում պարզվել է, որ հայկական գենոֆոնդն ունի ավելի քան 6000 տարվա շարունակական գենետիկական պատմություն։ Այս պատկերն էականորեն տարբերվում է հարավարևմտյան Ասիայի՝ արտաքին գենետիկական զգալի ազդեցությունների ենթարկված այլ պոպուլյացիաների ժողովրդագրական պատմությունից։

«Մի քանի հազարամյակների ընթացքում գենոֆոնդի կայունության բարձր մակարդակով հայերն առանձնանում են նույնիսկ Սարդինիայի բնակչությունից, որը երկար ժամանակ համարվում էր դասական՝ գենետիկական իզոլյատ նեոլիթից ընդհուպ մինչև բրոնզի դարի վերջը, այն դեպքում, երբ գրեթե ողջ մայրցամաքային Եվրոպան ենթարկվել է բազմաթիվ ներխուժումների օտարերկրացիների կողմից, որոնց գենետիկական ազդակները պահպանվել են մինչ օրս: Հայկական լեռնաշխարհում հայերի բնիկ ծագումն ապացուցող տեղեկություններն արժեքավոր աղբյուր են հայագետների համար, որոնք զբաղվում են հայերի էթնոգենեզի, հայկական մշակույթի և լեզվի ծագման ու զարգացման հարցերով»,- ընդգծել է պրոֆեսոր Լևոն Եպիսկոպոսյանը:

Հետազոտություններն իրականացվում են հայկական գենոֆոնդի ուսումնասիրմանն ուղղված մի շարք պետական ծրագրերի շրջանակում. դրանք հովանավորում է ՀՀ գիտության կոմիտեն։ Աշխատանքներն իրականացվել են առավելապես երիտասարդ գիտնականների ջանքերով։

Արդյունքները տպագրվել են

Current Biology, Human Genetics, 

 Human Biology.

Թե ինչպես գերմանացի պրոֆեսոր Ֆրիդրիխ Շուլցը Վանում հայտնաբերում է Մովսես Խորենացու հնագույն սեպագիր արձանագրությունները Ուրարտական թագավորության մասին

 

Ինչպես 5-րդ դարի պատմության գիրքը հանգեցրեց մոռացված թագավորության բացահայտմանը

Հայաստանը այնքան հին է, որ նրա վաղ անցյալի պատմությունը պահպանվել է լեգենդների և առասպելների տեսքով: Որոշ բաներ, որոնք չպետք է մոռացվեին, անհետացել են և դրանց պատմությունը դարձել է լեգենդ, իսկ Լեգենդը՝ առասպել:

19-րդ դարասկզբին ավելի քան 500 տարի, Հայաստանը դեռևս զшվթվшծ էր Օսմանյան կայսրության կողմից։ Նրա պատմությունն ու հայկական ինքնությունը դшտшպшրտվшծ էր մոռացության։ Շատերը պնդում են, որ առանց քրիստոնեության և հայոց այբուբենի գյուտի, հայ ժողովուրդը վաղուց անհետացած կլիներ, ինչպես իր պատմական հարևանների մեծ մասը:

Արարատի մոռացված Թագավորությունը գտնվում էր Եվրոպայի, Ասիայի և Մերձավոր Արևելքի խաչմերուկներում, դժվար չէ պատկերացնել, որ այս տարածաշրջանը պետք է դառնար կայսրությունների համար պայքարի դաշտ: Հայոց պшտերшզմների մեծ մասը պաշտպանական բնույթ էր կրում, բայց երբեմն հայերը հшրձшկվել և նվաճել են հարևան տարածքները`ստեղծելով հաջող և ուժեղ թագավորություններ: Այդ թագավորություններից մեկը Ուրարտուն էր, որը հայտնի է որպես Վանի թագավորություն, Արարատ և հին պարսկերենով պարզապես «Արմինա»:

Հայտնաբերված արձանագրություններից հայտնի է, որ Ուրարտուի առաջին թագավորը Արամե Ուրարտուն էր:

Գերմանացի պրոֆեսոր Ֆրիդրիխ Շուլցը Վանում հայտնաբերում է Մովսես Խորենացու նկարագրած հնագույն սեպագիր արձանագրությունները: Նա կրկնօրինակում է դրանք և շարժվում դեպի Փարիզ՝ դրանք ուսումնասիրելու համար։ Ցшվոք ճանապարհին իր 2 սպшնների հետ, քուրդ шվшզшկшխմբերի կողմից հшրձшկմшն է ենթարկվում։ Սակայն Վանի պատճենահանված արձանագրությունները անվտանգ Փարիզ են հասնում են և 1840 թ. հրատարակվում են։

Անհիշելի ժ-ից լեգենդար աղեղնավոր Հայկը, հայ մշակույթի և պատմության մի մասն է: Նա Ուրարտական ցեղերի ամենաառաջատար խմբի, որը հետագայում վերածվեց հայ ժողովրդի, հիմնական աստվածն էր։ Հայկը համարվում է հայերի առաջնորդը, այդ պատճառով էլ հայերն իրենց համարում են «հայ»։

Ըստ Խորենացու Հայաստանը հիմնադրվել է Մ.թ.ա. 2492 թ։ Այս զարմանահրաշ տեղեկությունը, որպես վստահելի աղբյուր հայտնվել է նաև Նյու Յորք Թայմսի 2015 թ. գիտական հոդվածում։
«5-րդ դարի պատմաբան Մովսես Խորենացին գրել է, որ իր հայրենիքը հիմնադրվել է Մ.թ.ա. 2492 թ-ին, որը թվում է առասպելական, թեև նա պնդում է, որ մեկնել է Բաբելոն և ուսումնասիրել է հնագույն գրառումները։ Նրա վերլուծությունը ենթադրում է, որ իր տարեթիվը բավական հավանական է», գրել է Նյու Յորք Թայմսը։

Խորենացու աշխատանքը մեծ հարգանքի է արժանի, քանի որ նա կարողացավ արձանագրել հնագույն հայոց պատմության բազում էջեր, որոնք վաղուց մոռացված էին։ Խորենացին նշել է նաև, որ Վանի արձանագրությունների հունական թարգմանությունները կարդացել է շատ վաղուց և կարծես նա կարողացել է պահպանել դրանց մի մասը՝ ապագա սերունդների համար>>:

M. Chahin-ը գրում է․
«Ուրարտացիների պատմությունը Հայաստանի պատմության մի մասն է, այնպես, ինչպես հնագույն բրիտանացիների պատմությունը Անգլիայի պատմության մի մասն է»: Հայերը կարող են փաստել, որ իրենց պատմական Ուրարտական շարունակականությունը մոտ 4000 տարի է։ Նրանք աշխարհի ամենահին ժողովրդներից են»:

Հասմիկ Իսագուլյան

Արտաշեսյանների տոհմը Մեծ Հայքում թագավորել է մոտ երկու դար։

Արտաշես Ա-ի օրոք թագավորության մայրաքաղաքը Արտաշատն էր (Արտաքսատա), քաղաք, որը հիմնադրել էր Արտաշեսը մ.թ.ա. 176 թվականին: Քաղաքը կառուցվել էր այն վայրում, որտեղ նրան խորհուրդ էր տվել Կարթագենի սպարապետ Հաննիբալը (որ կարճ ժամանակ ապրել է Հայաստանում)՝ Արաքս գետի վրա, հին մայրաքաղաք Արմավիրից և ժամանակակից Երևանից ոչ հեռու։ Արտաշատը եղել է երկրի մայրաքաղաքը մինչև մեր թվարկության 164 թվականը։ Արտաշեսյանների տոհմի ամենահայտնի ներկայացուցիչը Տիգրան II Մեծն է (Ք.ա. 95-55 թթ.), ով պատանեկության տարիներին եղել է պարթևների պատանդը, որոնք ջախջախել էին հայերին։ Սակայն, երբ նա գահայակելեց, ինքը հաղթեց պարթևներին, նրանցից խլեց Ատրոպատենան (ժամանակակից իրանական Ադրբեջան) և ընդունեց «արքաների արքա» տիտղոսը։ Դրանից հետո Տիգրանը ռազմական և ընտանեկան դաշինք կնքեց Պոնտոսի թագավոր Միթրիդատ Եվպատորի հետ՝ ամուսնանալով նրա դստեր՝ Կլեոպատրայի հետ։

Տիգրան II-ի օրոք Հայաստանը դարձավ ամենամեծ տերությունը, ուներ սահմաններ Կուրից մինչև Հորդանան և Միջերկրական ծովից մինչև Կասպից ծով։ Հայ միապետը վերացրեց Սելևկյանների թագավորությունը։ Նվաճած տարածքում նա վերակառուցեց նոր մայրաքաղաք Տիգրանակերտը, որտեղ բռնությամբ վերաբնակեցրեց հունական բազմաթիվ քաղաքների բնակիչներին։ Տիգրանակերտը դարձավ Արտաշատի հետ մրցակցող երկրորդ մայրաքաղաքը։

Հաջողության հենց գագաթնակետին Տիգրանը հանդիպեց հռոմեացիներին՝ նախ Լուկուլլոսի, ապա Պոմպեոսի գլխավորությամբ, և մ.թ.ա. 63թ. կորցեց իր գրեթե բոլոր նվաճումները: Հռոմը օգտագործեց Տիգրանի թշնամական հարաբերությունները կրտսեր որդու հետ՝ խոստանալով պաշտպանություն. հռոմեական կայսրին շատ ավելի հարմար էր համագործակցել կախյալ ու հնազանդ տղայի հետ։ Եվ մ.թ.ա 66թ. հռոմեացի նոր հրամանատար Գնեյ Պոմպեոս Մեծը, ում օգնության համար դիմել էր հոր դեմ ապստամբած Տիգրան II-ի կրտսեր որդին, Հայաստան բերեց 50 հազարանոց բանակ։

Սարսափելի է ասել, որ Տիգրանն արդեն մահապատժի էր ենթարկել իր երկու որդիներին, իսկ երիտասարդ Տիգրանը բոլոր հիմքերն ուներ վախենալու իր կյանքի համար։ Բացի այդ մ.թ.ա. 68թ.-ին թվականին Հայոց թագավորի որդին ապստամբել էր հոր դեմ։ Եվ երբ նա չկարողացավ ինքնուրույն տապալել հորը, փախավ Պարթևաստան։ Պարթևական բանակի հետ արշավելով նա կրկին պարտություն կրեց և այս անգամ փախավ հռոմեացիների մոտ: Նա Պոմպեոս սպարապետին ցույց տվեց Արտաշատ տանող ճանապարհը, որով հռոմեական զորքերը կարողացան արագ և գրեթե առանց կորուստների հասնել մայրաքաղաք։ Միաժամանակ պարթևական բանակը ներխուժել էր հայկական պետության արևելյան շրջանները։

Երկու կողմից սեղմված հայոց արքան այլեւս չէր կարող դիմադրել։ Նա նույնիսկ որոշեց դավաճանել իր աներոջը՝ Միթրիդատեսին, և նրա գլխի համար գին սահմանեց։

Մ.թ.ա. 66 թվականին, երբ Պոմպեոսը, առաջ շարժվելով դեպի Հայաստան, միացավ երիտասարդ Տիգրանի հետ, ծեր միապետը հանձնվեց։ Այդ հարձակումները սկսել էին հենց այն ենթադրությունից ելնելով, որ ծերունի Տիգրան Մեծը չի կարողանա հետագա դիմադրություն ցույց տալ Հռոմին: Տիգրան II-ն, իրոք, չկարողացավ պատերազմել միանգամից երկու հզոր տերությունների՝ Հռոմի և Պարթևաստանի դեմ։ Եվ նա միայնակ, առանց ուղեկցության, գնաց հռոմեացիների ճամբար։ Ճամբարի սահմանին հայոց թագավորին առաջարկեցին իջնել ձիուց և տալ իր սուրը: Տիգրանը ենթարկվեց: Եվ երբ նա վրան մտավ Պոմպեոսի մոտ, հանեց իր վրայից ադամանդե թագը։ Գնահատելով այս ժեստը՝ Պոմպեոսն անմիջապես ճանաչեց նրան որպես Մեծ Հայքի թագավոր և թագը նորից դրեց Տիգրանի գլխին։

Երիտասարդ դավաճանը՝ իր իսկ որդին, նստած էր հռոմեացի հրամանատարի ձախ կողմում։ Նա նույնիսկ ոտքի չկանգնեց, երբ տեսավ իր հորը, միայն գիշատիչի հայացքով հետևում էր թագին:

Հռոմի և Հայաստանի միջև խաղաղություն կնքվեց՝ Հայաստանի կողմից նվաճված շրջանների մեծ մասից հրաժարվելով, բայց անկախության և թագավորական իշխանության պահպանմամբ։

Պոմպեյը խորամանկորեն փոխեց իր քաղաքականությունը. նա ողորմությամբ ընդունեց ծեր թագավորին և վերադարձրեց նրան իր թագավորության մնացորդները 6 հազար տաղանդ արծաթով տուրքի դիմաց։ Տիգրանը կանգնած Պոմպեոսի դիմաց նայում էր իր որդուն։ Ո՞վ գիտի, թե ինչ զգացումներ էին այդ պահին բորբոքվել թագավորի հոգում, ով մինչ այդ արդեն մահապատժի էր ենթարկել իր երկու որդիներին։

Ցա՞վի: Զղջա՞նքի, թե՞ վրեժի:

Возникновение письменности

Возникновение письменности

Письменность является одним из величайших достижений цивилизации. В древние времена письменность обожествлялась. Даже в мифологии древнейших цивилизаций встречаются боги письменности. Богом армянской письменности является Тир, которого считали писцом верховного бога Арамазда.

Также примечателен тот факт, что в разных культурах богами письменности являлись те люди, которые записывали судьбы людей или записывали их имена в книгах жизни или смерти.

Петроглифы Гегамских гор

Боги армянской мифологии на горе Немрут
Эпоха ранней пиктографии считается дописьменным периодом. Свидетельством этого являются тысячи петроглифов, найденных на территории Армении, самые древние из которых датируются 15-12 веками до нашей эры. Так и начинает постепенно развиваться письменность.

Этапы развития письменности

Согласно древним шумерским записям, письменность была создана, когда послы, направлявшиеся из Месопотамии в страну Аратта в Армянском нагорье, из-за долгой дороги не могли запомнить волю своего хозяина. После этого все королевские требования стали передаваться в письменном виде. В то время письменность была системой условных знаков, с помощью которых можно было передать речь.

Петроглифам последовали клинописи, которые помимо буквенных изображений, состояли из слов, предложений и полных текстов. Они были высечены на гладкой поверхности камня и изображали описание и историю сооружений, а также послания королей.


Клинопись, Ванское царство 

/ Источник: rcchd.icomos.org.ge

Название клинопись связано с тем, что знаки похожи на клин и расположены на одной линии. Этот тип письма использовался шумерами в Месопотамии. Однако в Армянском нагорье клинопись тоже была распространена. На территории Ванского царства было найдено более 800 клинописей, в которых представлена история Ванского царства, нашествия и завоевания царей.

Кроме клинописей были распространены иероглифы, которые являлись древнейшим армянским письмом, существующим до Маштоца. Примеры этого письма не были найдены ни в одной другой стране. Этот тип письма был широко распространён во времена Ванского царства, и есть предположение, что именно эти иероглифы являются древнейшей армянской письменностью. Этот тип письма состоял из 300 знаков и писался справа налево, сверху вниз.

Армянский алфавит

Самым совершенным когда-либо созданным видом письменности является алфавит. Он считался символом совершенства, и не случайно первые и последние буквы алфавита считались символом космической целостности. Перед созданием армянского алфавита, Маштоц тщательно изучает известные в то время алфавиты (греческий, ассирийский, персидский, арамейский), то есть, целостность буков, используемых для каждого языка.

Армянский алфавит / Источник: alikonline.ir

Целью Маштоца было выяснить, насколько применимы все эти алфавиты в фонетической системе армян. После долгих поисков он окончательно убедился в том, что армянская фонетика настолько уникальна, что невозможно полностью выразить её в любом существующем алфавите. Это было действительно невозможно, так как в финикийском алфавите, например, было 22 буквы (букв для гласных просто не существовало), в древнегреческом — 24 буквы (уже вместе с гласными), в латинском — 23 буквы (только после средневековья их стало 24). А армянский алфавит, созданный Маштоцем, должен был состоять из 36 букв, соответствующих его фонетическому составу. Самым ценным фактом письменности Маштоца было то, что у каждого звука была своя соответствующая буква. Позже, в конце 12-го века, армянский алфавит был дополнен ещё тремя буквами (և, օ, ֆ).

Армянский алфавит / 

В древние времена 36 букв армянского алфавита использовались также в качестве цифр. Первый ряд содержит буквы от Ա до Թ, которые выражают единицы (1-9), второй ряд — буквы Ժ-Ղ, выражающие десятки (10-90), третий ряд — сотни (Ճ-Ջ, то есть 100-900), четвёртый ряд — тысячи (Ռ-Ք, то есть 1000-9000).

Создавая армянский алфавит, Маштоц сумел объединить опыт и наследие прошлого с духовными и культурными особенностями.

Секреты армянского алфавита

Армянский алфавит считался не просто средством письма. Он также сосредотачивал в себе множество загадок и космических знаний. Говоря об особенностях армянского алфавита, нужно отметить числовое значение букв, ведь согласно Пифагору, числа регулируют мир, и все истины можно найти в числах.

Если мы попытаемся расположить армянский алфавит в равностороннем треугольнике, на трёх его углах будут буквы Ա, Ս, Ք (a, s, k’) где буква Ա (a) символизирует Создателя, буква Ս (s) — Святой Дух, а Ք (k’) — Христа. Отсюда и получается символ Святой Троицы.

В случае ромбического расположения, на углах будут буквы Հ,Ա,Յ,Ք (h, a, y, k’).

Секреты армянского алфавита

Особенностью армянского алфавита является то, что Маштоц ввёл в алфавит 7 гласных, так как 7 также считается космическим числом.

Существует также уникальный алгоритм между древними армянскими названиями химических элементов и порядковыми номерами химических элементов в периодической таблице. Например, слово “золото” (“ոսկի” — “voski” на армянском). Буквы этого слова в цифровой системе армянского алфавита соответствуют: Ո (vo) — 24, Ս (s) — 29, Կ (k) — 19, Ի (i) — 11. 

Сложив эти числа, мы получим число 79, которое является порядковым номером элемента золото в таблице Менделеева. И так же со всеми металлами.

Армянский алфавит изучали тысячи учёных, с научной, астрологической и религиозной стороны. Все они пришли к тому выводу, что армянский алфавит — это нечто большее, чем просто система письма.

Каллиграфия

В древних армянских рукописях в основном встречается миниатюра, которую часто путают с каллиграфией. Но нужно чётко различать миниатюрную живопись и каллиграфию. Миниатюра украшает книгу и уже готовое письмо, а каллиграфия работает с формой и пластикой буквы.

Армянский алфавит / Источник: armeniancalligraphy.com

Основой каллиграфии является рукопись. Слово каллиграфия переводится как искусство написания красивым и разборчивым почерком. Искусство каллиграфии в основном развито в странах с богатой историей и культурой.

Каллиграфия — это также инструмент, с помощью которого сохраняется и развивается письменность. Каллиграфия — это искусство минимализма, одновременно являющееся вершиной перфекционизма. С первого взгляда каллиграфия может показаться очень простой — чёрные линии на белой бумаге. Но с другой стороны, это сложное искусство, как, например, музыка. Нельзя исправить какую-либо ошибку, линии должны быть идеально начерчены. Чтобы лучше понять армянскую каллиграфию, предлагаем посмотреть видео Рубена Малаяна.

В 2019 году искусство армянского письма было включено в список нематериального культурного наследия человечества ЮНЕСКО.

Авторские права на эту статью принадлежат armgeo.am. Содержание статьи может цитироваться или использоваться на других сайтах только с активной ссылкой на источник.

РОЛЬ И МЕСТО АРМЯНСКОГО НАГОРЬЯ В «БИБЛЕЙСКОЙ ГЕОПОЛИТИКЕ»

Давид Бабаян
Кандидат исторических наук

На первый взгляд, понятие «библейская геополитика» выглядит весьма странным и даже может показаться нонсенсом. Однако на самом деле, если комплексно рассмотреть основные положения религии, то здесь действительно много идентичных геополитике компонентов. В любой религии имеются элементы мягкой силы – духовная компонента, представленная идеологическими и нравственными установками, системой ценностей, мировоззрением и т.д., а также жесткой силы – материальные компоненты, представленные определенным территориальным пространством, народом или народами, живущими в его пределах и связанными как с данной территорией, так и друг с другом. Все это, согласно религиозным воззрениям, дано Богом, и в случае нарушения элементов мягкой силы отдельные личности и целые народы могут лишиться компонентов жесткой мощи, в частности территории, и наоборот. Примерами такого виртуального контекста могут служить изгнание из рая, Всемирный потоп, крушение государств и образование новых, исчезновение одних народов и возвышение других.

Конечно, в каждой религии, особенно национальной, главным действующим лицом предстает народ – создатель данной религии, и территория, которую он получил по божественному провидению. В языческих религиях на данной территории вместе с людьми зачастую живут и сами боги. Гора Олимп в Греции, например, была местом пребывания древнегреческих богов во главе с верховным богом древних эллинов – Зевсом.

Среди священных территорий особое место занимает Армянское нагорье. Еще в дохристианских верованиях армян территория нагорья считалась священным местом обитания богов. Такой подход вписывается в рамки уже указанной национальной религии. Однако мы не будем останавливаться лишь на представлениях древних армян о своей родине. Армянское нагорье занимает весьма важное место и в верованиях и религиях других народов, где эта территория предстает колыбелью человечества, фактическая первосвятость которой признается соседними народами.

В данном контексте важнейшим источником упоминания Армянского нагорья выступает Библия, где имеются две ссылки на Армянское нагорье в качестве человеческой прародины. Первое упоминание касается рая. Эдем, согласно Книге Бытия, располагался на востоке (Быт.2:8), и оттуда вытекали четыре реки, среди которых упоминаются Тигр и Евфрат (Быт.2:10-14), которые, как известно, берут начало на Армянском нагорье. Можно предположить, что двумя другими реками являются Кура и Аракс, хотя они названы Фисон и Гихон [1, pp. 320, 322, 362]. Именно здесь Бог и создал Адама и Еву, т.е. людей.

Другим важным упоминанием Армянского нагорья («горы Араратские») в Библии предстает легенда о всемирном потопе и горе Арарат. Аналогичные легенды были и у других народов Передней Азии, в частности у шумеров, для которых Армянское нагорье было священной территорией и местом обитания богов [2, 3]. Общеизвестно, что сам топоним «Нахиджеван» означает «первая остановка», т.е. место, где Ной и его семья остановились на послепотопной земле. Именно здесь, в соответствии с Библией, после потопа Ной и построил первый алтарь для жертвоприношений Богу и здесь же Всевышний заключил договор с Ноем1. Получается, что первый договора между Богом и людьми были заключен на Армянском нагорье.

Надо отметить, что имеется и весьма интересная, но малоизвестная легенда еще об одном месте, непосредственно связанном с ковчегом и обновленным миром. Согласно этой легенде, когда Ноев ковчег пристал к Арарату, то от него откололся осколок в форме большого бруска и вода принесла его на место (в Арцахе), где ныне расположена деревня Шош Аскеранского района Нагорно-Карабахской Республики. Это место назвали «Тапанакерт» и данный брусок со временем пустил корни и начал давать побеги (на арцахском диалекте армянского языка – շոշ/шош), отчего село и получило свое название.

С Армянским нагорьем был связан призыв Иеремия поднять против Вавилона (который в 586 году до н.э. уничтожил Иудейское царство и пленил евреев) соседние страны, из которых первым значатся именно царства Араратские.

Армянское нагорье имеет особое значение не только в мифологии соседних народов и стран. Оно играет важную роль и для стран, которые географически были достаточно удалены от этого региона. В данном контексте хотелось бы особо отметить весьма важные для русского народа и России эпические сказания – былины о русских богатырях. Один из центральных персонажей и главный богатырь земли Русской – Илья Муромец. Он получает благословление от легендарного богатыря Святогора, который приглашает Илью к «Святым горам да Араратским» [4, cc. 25-26].

Все вышеприведенное является лишь малой частью свидетельств о роли и месте Армянского нагорья в библейской геополитике. В данном контексте возникает необходимость ответить на два логических вопроса. Во-первых, с чем связано столь важное значение, придаваемое Армянскому нагорью, в древнейших религиозных текстах и мифах различных народов? Во-вторых, какова практическая значимость всего этого для армянского народа?

Возможные ответы на данные вопросы лежат в двух плоскостях – идеализме и материализме. Если опираться на постулаты идеализма и богословия, то надо будет безоговорочно признать верность библейских преданий о рае, потопе и т.д. Армянское нагорье в данном тексте предстает богоизбранной территорией, прародиной человечества; вместе с тем, человечество, наказываемое Богом за грехи и будучи уничтоженным, снова возрождается на Армянском нагорье.

Если же подходить с точки зрения материализма, то столь важное значение, придаваемое этому региону связано с тем, что регион Армянского нагорья был одним из древнейших очагов человеческой цивилизации. Так, раскопки расположенной в Арцахе (Гадрутский район Нагорно-Карабахской Республики) Азохской пещеры [5; 6, pp. 325-410; 7-9] позволяют сделать вывод, что эта территория была среди важнейших связующих звеньев в становлении таких процессов.

Особый интерес представляет и теория о том, что именно Армянское нагорье находится в центре региона исторической прародины индоевропейцев и протоиндоевропейского языка [10-16].

Армянское нагорье является также родиной многих ремесел. Целый ряд ученых считают, что именно на Армянском нагорье была изобретена технология плавки железа [17]. Армянское нагорье также было важнейшим центром зарождения земледелия [19, cc. 386-387]. Этому во многом способствовали и природные условия Армянского нагорья, и наличие здесь культурных растений. Так, на территории Армении чрезвычайно велико видовое разнообразие пшеницы: здесь выявлено более двухсот разновидностей из общего числа 650 [20, c. 68].

Армянское нагорье является и одним из древнейших районов возникновения религии. Одним из наиболее примечательных в данном контексте предстает расположенный у юго-западной оконечности Армянского нагорья храмовый комплекс Портасар. Его возраст составляет не менее 12. 000 лет и он является древнейшим на земле храмовым комплексом [21-23].

Важность Армянского нагорье также определялась географией. Одно лишь то, что такие реки, как Тигр и Евфрат, без которых невозможно было развитие и становление цивилизаций Междуречья, берут начало на Армянском нагорье. Это было достаточно, чтобы было соответствующее отношение к этому региону. Хотя, конечно, без развитой цивилизации, богатой материальной и духовной культуры, географические факторы имели бы второстепенное значение.

Естественно, что все вышеуказанные аспекты соответствующим образом запечатлелись в генетической памяти древних людей, проявлениями которых и стали мифы, сказания и легенды. Именно поэтому Армянское нагорье и предстает у разных народов в качестве рая, местом спасения человечества от мирового потопа и т.д.

Рассматривая важность Армянского нагорья в мифологии и религиях разных народов, стараясь обосновать основания для такого восприятия, необходимо попытаться выявить практическую значимость всего этого для армянского народа. Конечно, вопросы мифологии и религии на данном этапе развития человечества имеют свою специфику. Для верующих людей эти аспекты актуальны, а для их оппонентов намного более важными предстают иные факторы. Но одно предельно ясно: Армянское нагорье – Родина армянского народа является источником вдохновения, постоянно подпитывающим духовные силы армянства. Такой источник энергии создает мощную духовную мотивацию у армянского народа, позволяющую сохранять баланс сил с соседями, некоторые из которых имеют не столь уж доброжелательные, более того, враждебные цели и планы.

1 Genesis 8.21.

Источники и литература

1. Alessandro Scafi, Mapping Paradise: A History of Heaven on Earth. – London: University of Chicago Press, 2006.
2. Хрестоматия по истории древнего Востока. – М., 1963.
3. Крамер С., История начинается в Шумере. – М., 1991.
4. Былины. – М.: «Терра», 1998.
5. Fernández Jalvo, Yolanda; Hovsepian-King // María Dolores Soria Mayor et. al., Notas para la historia reciente del Museo Nacional de Ciencias Naturales, Madrid, Consejo Superior de Investigaciones Científicas, 2009.
6. Moloney N., “Azokh Caves Excavations 2002-2006: Middle Upper Palaeolithic Transition in Nagorno-Karabagh” // María Dolores Soria Mayor et. al., Notas para la historia reciente del Museo Nacional de Ciencias Naturales, Madrid, Consejo Superior de Investigaciones Científicas, 2009.
7. Рогинский Я., Проблемы антропогенеза. – М.: Высшая школа, 1977.
8. Лазуков Г.И., Гвоздовер М.Д., Рогинский Я.Я., Природа и древний человек. – М.: «Мысль», 1981.
9. Шрадер О., Сравнительное языковедение и первобытная история. – С-Пб., 1886.
10. Илич-Свитич В., Проблемы индоевропейского языкознания. – М., 1964.
11. Гамкрелидзе Т., Иванов В., Индоевропейский язык и индоевропейцы. Реконструкция и историко-типологический анализ праязыка и протокультуры, том II. – Тбилиси, 1984.
12. Renfrew, Archaeology and Language: The Puzzle of Indo-European Origins. – NY: Cambridge University, 1987.
13. Gamkrelidze T., Ivanov V., “The Early History of Indo-European Languages”, Scientific American, March 1990.
14. Luigi Luca Cavalli-Sforza, Genes, Peoples and Languages. – NY: North Point Press, 2000.
15. Russell D. Gray & Quentin D. Atkinson, “Language-tree divergence times support the Anatolian Theory of Indo-European origin,” Nature, vol. 426, Nov. 26, 2003.
16. Nicholas Wade, “Biological dig for the roots of language,” International Herald Tribune, March 18, 2004.
17. Leslie Aitcheson, A History of Metals, Vol. I, II, Interscience. – New York, 1960.
18. David M. Lang, Armenia: Cradle of Civilization. – London, 1970.
19. Торосян Р., Микаелян Г, Деведжян С., Разведки древнейших памятников Армении. – М., 1970.
20. Долуханов П., «Палеогеография и первобытные поселения Кавказа и Средней Азии в плейстоцене и голоцене», Պատմա-բանասիրական հանդես (Историко-филологический журнал), №2, 1979.
21. Scham Sandra, The World's First Temple, Archaeology, Vol.61 N6, November/December 2008.
22. Mann Charles, “The Birth of Religion: The World’s First Temple,” National Geographic, Vol. 219, N6, June 2011.
23. Banning E., “So Fair a House. Göbekli Tepe and the Identification of Temples in the Pre-Pottery Neolithic of the Near East”, Current Anthropology, Vol.52, N5, October 2011.

3 Աստվածները իջան Հայաստան, նորից մենք հաղթանակի դրոշը կվերցնենք մեր ձեռ...